Home Góc nhìn Vô cảm, bưng bít trong v.ụ ch.áy Rạng Đô.ng: Thảm họa ch.ồng th.ảm h.ọa

Vô cảm, bưng bít trong v.ụ ch.áy Rạng Đô.ng: Thảm họa ch.ồng th.ảm h.ọa

40 min read
0
0
36

Những v.ụ việc có quy mô ả.nh h.ưởng lớn, ngh.iêm trọng cần được gọi đúng b.ản ch.ất là th.ảm h.ọa. Đó là điều t.ối thiểu ng.ười dân có quyền đ.òi hỏi từ một chính quyền minh bạch.


Trịnh Lê Nguyên

Chuyên gia môi trường

Ông Trịnh Lê Nguyên là Giám đốc Trung tâm Con ng.ười và Thiên nhiên (PanNature) – t.ổ ch.ức phi lợi nhuận Việt Nam hoạt đ.ộng trong lĩnh vực bảo tồn thiên nhiên và b.ảo v.ệ môi trường.

Ngày 6/9, hơn một tuần sau khi v.ụ ch.áy x.ảy r.a, l.ãnh đ.ạo Cô.ng ty Cổ phần bóng đ.èn phích nước Rạng Đô.ng mới gửi thư x.in l.ỗi.

Trong danh sá.ch được x.in l.ỗi, nhân dân hai phường Hạ Đình và Thanh Xuân Trung – những ng.ười chịu ả.nh h.ưởng trực tiếp của những hệ quả từ v.ụ ch.áy – xếp sau cùng. Được nhắc đến đ.ầu tiên là l.ãnh đ.ạo TP Hà Nội, r.ồi sau đó quận, phường và cá.c c.ơ qu.an đ.ơn v.ị.

Cô.ng ty Rạng Động x.in l.ỗi vì đã “làm bận tâm, phiền hà đến l.ãnh đ.ạo thành phố, l.ãnh đ.ạo quận Thanh Xuân, ả.nh h.ưởng s.ức kh.ỏe của l.ực l.ượng PCCC và đặc biệt với nhân dân hai phường sát c.ô.ng ty”.

Thế nhưng, hãy thử điểm l.ại chính quyền đã “bận tâm” như thế nào trong suốt một tuần qua.

Tối 28/8, v.ụ ch.áy Rạng Đô.ng x.ảy r.a. Hơn một tuần sau, chính quyền TP Hà Nội mới t.ổ ch.ức họp b.àn về ng.uyên nh.ân, h.ậu qu.ả và hướng gi.ải qu.yết.

Trong suốt thời gian đó, ng.ười dân kh.ô.ng hề thấy một phát ngôn, th.ô.ng báo nào của l.ãnh đ.ạo thành phố ngoại trừ tr.anh c.ãi giữa l.ãnh đ.ạo quận Thanh Xuân với cấp dưới và cá.c c.ơ qu.an chuyên môn khá.c.

Điều này kh.iến kh.ô.ng ít ng.ười ng.ạc nhiên, băn khoăn và đặt câu hỏi: Lãnh đạo chính quyền Hà Nội ở đâu trong suốt mấy ngày ng.ười dân thấp thỏm lo âu, sống trong s.ợ hãi?

Báo chí thậm chí còn b.ị cản trở tham dự cuộc họp chiều 5/9. Phía quận Thanh Xuân thì tảng lờ mọi câu hỏi của báo chí.

Ng.ười d.ân có quyền th.ắc m.ắc vì sao phía cá.c c.ơ qu.an chính quyền phải gi.ấu giếm và tìm cá.ch lảng trá.nh trá.ch nhiệm như thế?

Trong những s.ự c.ố lớn về môi trường x.ảy r.a trong thời gian vừa qua, chúng ta dễ dàng nh.ận thấy nhiều bất cập và lúng túng của cơ qu.an ch.ức năng trong việc c.ô.ng b.ố th.ô.ng tin. Điều đó kh.iến cho tin đồn, th.ô.ng tin thất thiệt, thiếu tin cậy lan tràn, g.ây h.oang m.ang cho ng.ười dân.

Trong những biến cố như vậy, nhất thiết phải có c.ơ qu.an đứng ra phát ngôn, c.ung c.ấp th.ô.ng tin  – đó là ch.ức n.ăng mà cá.c c.ơ qu.an, t.ổ ch.ức ngoài chính quyền kh.ô.ng thể làm thay được. Ng.ười d.ân phải được quyền th.ô.ng tin đầy đủ về sự việc và tá.c đ.ộng đến cuộc sống của họ.

Trong những biến cố như vậy, nhất thiết phải có cơ qu.an ch.ức năng đứng ra phát ngôn, c.ung c.ấp th.ô.ng tin cho ng.ười dân.

Ở trường hợp ch.áy Rạng Đô.ng vừa r.ồi, ph.ản ứ.ng của chính quyền cơ sở (phường Hạ Đình) là rất kịp thời, trá.ch nhiệm và cẩn trọng. Nguyên tắc phòng ngừa phải được đặt lên trước khi chưa có th.ô.ng tin đầy đủ.

Tuy nhiên, ph.ản ứ.ng của chính quyền quận Thanh Xuân và TP Hà Nội thực sự chậm chạp, lúng túng và né trá.nh trá.ch nhiệm như nhiều tờ báo đã ch.ỉ tr.ích. Cá.ch UBND quận Thanh Xuân b.uộc phường Hạ Đình th.u h.ồi th.ô.ng báo, k.iểm đ.iểm và k.ỷ l.uật cấp dưới, th.ô.ng tin sai sự thật cho ng.ười dân kh.iến c.ô.ng chúng đặt ra nhiều câu hỏi.

Và chính quyền kh.ô.ng phải là bên duy nhất làm ng.ười dân thêm h.oang m.ang vì sự thiếu minh bạch th.ô.ng tin trong b.ối cảnh họ cần th.ô.ng tin hơn b.ao giờ hết.

Hầu hết mọi ng.ười chỉ biết đấy là một v.ụ ch.áy lớn. Ít ai biết được trong số hàng hóa, nguyên vật liệu của nhà máy có chứa h.óa ch.ất cực đ.ộc th.ủy ng.ân.

Làm sao họ biết được khi bản thân l.ãnh đ.ạo Cô.ng ty Rạng Đô.ng kh.ô.ng th.ô.ng tin? Họ chỉ làm vậy vào chiều ngày 30/8, hai ngày sau khi đ.ám ch.áy x.ảy r.a. Qua b.áo c.áo của c.ô.ng ty, ng.ười dân mới biết được có hơn 4 triệu sản phẩm bóng đ.èn có chứa amalgam, một hợp chất có chứa th.ủy ng.ân, nằm trong khu vực nhà kho b.ị ch.áy.

Đến ngày 4/9, Bộ Tài nguyên và Môi trường cho biết có khoảng 27,2 kg th.ủy ng.ân đã b.ị phát tá.n ra môi trường. Đấy là còn may mắn khi một lượng lớn nguyên liệu amalgam còn nguyên vẹn, kh.ô.ng b.ị ả.nh h.ưởng bởi v.ụ ch.áy.

NHỌC NHẰN ĐI TÌM CÔNG LÝ

Sự gi.ấu giếm th.ô.ng tin, thiếu minh bạch của doanh ngh.iệp và chính quyền có vẻ như là điểm chung của nhiều sự việc ô nh.iễm môi trường có tá.c đ.ộng ngh.iêm trọng đến ng.ười dân.

N.ổi tiếng và dai dẳng nhất có thể nói là v.ụ Min.amata cái tên địa danh giờ đã thành tên một căn bệnh, và cũng là tên của c.ô.ng ước quốc tế về ng.ăn ch.ặn ô nh.iễm th.ủy ng.ân mà Việt Nam là th.ành v.iên.

B.ệnh Min.amata là một căn bệnh th.ần k.inh do nh.iễm đ.ộc th.ủy ng.ân. Triệu chứng b.ao gồm m.ất điều hòa hoạt đ.ộng, tứ chi run rẩy do yếu cơ, tầm nhìn hướng tâm b.ị che khuất, m.ất khả năng thính giá.c, nói kh.ó kh.ăn.

Tr.ường hợp ngh.iêm trọng có thể d.ẫn đ.ến chứng điên cuồng, tê liệt, h.ôn m.ê, cuối cùng b.ệnh nh.ân t.ử v.ong sau vài tuần kể từ khởi phát tr.iệu ch.ứng đ.ầu tiên. Dạng bất thường b.ẩm s.inh của bệnh có thể ả.nh h.ưởng đến b.ào th.ai trong bụng m.ẹ.

Sự gi.ấu giếm th.ô.ng tin, thiếu minh bạch của doanh ngh.iệp và chính quyền có vẻ như là điểm chung của nhiều sự việc ô nh.iễm môi trường có tá.c đ.ộng ngh.iêm trọng đến ng.ười dân.

B.ệnh Min.amata lần đ.ầu tiên được ph.át h.iện ở thành phố Min.amata, Kumamoto, Nhật Bản vào năm 1956. Từ năm 1932 đến 1968, Nhà máy h.óa ch.ất của Tập đoàn Chisso đã xả thải ra Vịnh Min.amata và cá.c khu vực lân cận, trong đó có chất methyl th.ủy ng.ân.

Chất hoá học cực đ.ộc này đã tích tụ sinh học l.ại trong nhuyễn thể  cũng như cá ở vịnh Min.amata và biển Shiranui, sau đó nh.iễm đ.ộc ng.ười dân th.ô.ng qua chuỗi thức ăn.

Tính đến thá.ng 3/2001, đã có 2,265 ng.ười được x.á.c nh.ận là mắc bệnh Min.amata, trong đó có 1,784 ng.ười đã ch.ế.t. Tập đoàn Chisso đã phải b.ồi th.ường cho hơn 10,000 ng.ười với khoản chi trả tính đến năm 2004 là hơn 86 triệu USD. Nhiều n.ạn nh.ân chưa được b.ồi th.ường vẫn t.iếp t.ục quá trình khiếu kiện, đ.òi quyền lợi từ Chisso.

Quá trình đ.i t.ìm sự thật và c.ô.ng lý của ng.ười dân Min.amata kh.ô.ng hề đ.ơn giản.

Phải m.ất 12 năm kể từ khi ph.át h.iện ra căn bệnh thì Chính phủ Nhật Bản mới k.ết l.uận nguyên do là từ Chisso g.ây ô nh.iễm. Trong quá trình đ.iều tr.a do Tr.ường đại học Kumamoto th.ực h.iện, Tập đoàn Chisso đã liên tục thiếu hợp tá.c, bưng bít th.ô.ng tin về quy trình sản xuất và chất thải.

Thậm chí, tập đoàn này che gi.ấu kết quả thí ngh.iệm của nội bộ, đ.á.nh lừa ng.ười dân bằng cá.ch lắp đặt hệ thống x.ử l.ý nước thải mà họ thừa biết kh.ô.ng hề được x.ử l.ý, chuyển địa điểm xả thải sang khu vực khá.c… Chisso cũng tìm cá.ch chia rẽ cộng đồng n.ạn nh.ân và trì h.oãn việc b.ồi th.ường.

Tại Canada, từ năm 1962 đến 1970, Cô.ng ty h.óa ch.ất Dryden, một c.ô.ng ty c.on của Tập đoàn Reed International (nay là Tập đoàn RELX) đã xả xuống hệ thống sô.ng Wabigoon-English (tỉnh Ontario) hơn 9.000 kg th.ủy ng.ân, chưa kể lượng th.ủy ng.ân thải ra kh.ô.ng khí kh.ô.ng đo đếm được.

Hai cộng đồng ng.ười bản địa sinh sống tại khu vực tây bắc Ontario đã b.ị mắc bệnh Min.amata do ăn phải cá có tích lũy ch.ất đ.ộc th.ủy ng.ân. H.ậu qu.ả lên s.ức kh.ỏe của ng.ười dân vẫn còn dai dẳng đến tận thời điểm hiện nay, thậm chí ở cả thế hệ tr.ẻ.

H.ậu qu.ả để l.ại của cá.c v.ụ việc ô nh.iễm ch.ất đ.ộc như th.ủy ng.ân lên ng.ười dân và hệ sinh thái là rất ngh.iêm trọng và lâu dài.

Cá.c cộng đồng b.ị ả.nh h.ưởng bởi chất thải th.ủy ng.ân đã tiến hành nhiều v.ụ kiện. Vào năm 1982, Chính phủ Canada đã đóng góp 2,2 triệu USD cho cá.c chương trình phát triển kinh tế, x.ã h.ội và giáo d.ục tại khu tự trị Wab.aseemoong. Đến năm 1984, chính phủ t.iếp t.ục đóng góp 4,4 triệu USD cho khu tự trị Grassy Narrows nhằm phát triển kinh tế và cá.c dịch v.ụ x.ã h.ội.

Năm 1986, Chính phủ Canada và cá.c c.ô.ng ty có l.iên qu.an đã ký thỏa thuận b.ồi th.ường cho cá.c cộng đồng b.ị ả.nh h.ưởng với tổng số 16,67 triệu USD. Tuy nhiên, ng.ười dân b.ị ả.nh h.ưởng vẫn chưa được hưởng lợi nhiều từ khoản b.ồi th.ường này do cơ chế và y.êu c.ầu đặt ra trong thỏa thuận.

H.ậu qu.ả để l.ại của cá.c v.ụ việc ô nh.iễm ch.ất đ.ộc như th.ủy ng.ân lên ng.ười dân và hệ sinh thái là rất ngh.iêm trọng và lâu dài. Con đường đ.i t.ìm sự thật và c.ô.ng lý của những ng.ười b.ị ả.nh h.ưởng kh.ô.ng hề đ.ơn giản khi vấn đề l.iên qu.an đến lợi ích của cá.c bên có quyền lực, tiền bạc và ả.nh h.ưởng.

THẢM HOẠ PHẢI ĐƯỢC GỌI LÀ THẢM HOẠ

Cô.ng luận chắc sẽ b.àn tá.n nhiều về lá thư x.in l.ỗi của c.ô.ng ty Rạng Đô.ng. Tuy nhiên, th.eo qu.y đ.ịnh của ph.áp l.uật hiện hành, để khắc phục h.ậu qu.ả của v.ụ ch.áy, c.ô.ng ty này còn phải làm nhiều việc hơn là x.in l.ỗi.

Rạng Đô.ng phải có trá.ch nhiệm b.ồi th.ường thiệt h.ại cho ng.ười dân b.ị ả.nh h.ưởng, thiệt h.ại lên môi trường, chi trả cá.c khoản chi phí khắc phục ô nh.iễm… T.ùy thuộc vào kết quả đ.iều tr.a của cơ qu.an ch.ức năng, thậm chí họ có thể phải chịu trá.ch nhiệm h.ình s.ự đối với v.ụ h.ỏa h.oạn.

Trong v.ụ ch.áy, nhiều ng.ười dân cũng băn khoăn liệu có phải do thiếu cá.c kịch bản ứ.ng ph.ó nên chính quyền mới lúng túng và thiếu hành đ.ộng nhất quá.n như vậy?

Nếu nhìn nh.ận v.ụ việc là s.ự c.ố h.óa ch.ất, Quy chế Hoạt đ.ộng ứ.ng ph.ó s.ự c.ố h.óa ch.ất đ.ộc b.an h.ành kèm theo Quyết định số 26/2016/QĐ-TTg qu.y đ.ịnh rất rõ ràng và chi tiết về quy trình cũng như trá.ch nhiệm của cá.c c.ơ qu.an, t.ổ ch.ức l.iên qu.an. Tuy nhiên, điều ng.ạc nhiên là trong Danh mục cá.c loại h.óa ch.ất đ.ộc kèm theo Quy chế này kh.ô.ng có th.ủy ng.ân và cá.c hợp chất có th.ủy ng.ân.

Trong những v.ụ việc quy mô ả.nh h.ưởng lớn, m.ức đ.ộ ngh.iêm trọng cần được gọi đúng b.ản ch.ất của nó là th.ảm h.ọa.

Nếu nhìn nh.ận v.ụ việc là s.ự c.ố môi trường thì hiện tại chưa có quy trình chính thức cho việc ứ.ng ph.ó. Quy chế ứ.ng ph.ó s.ự c.ố môi trường do Bộ Tài nguyên và Môi trường soạn thảo từ năm 2018 hiện vẫn đang ở t.ình tr.ạng dự thảo.

Sau sự việc vừa qua, Bộ Tài nguyên và Môi trường cần gấp rút tham mưu cho Thủ tướng Chính phủ b.an h.ành ngay Quy chế này và hướng dẫn, phổ biến đến chính quyền cá.c cấp, cũng như t.ổ ch.ức c.ô.ng tá.c diễn tập định kỳ ở những điểm có ng.uy c.ơ cao x.ảy r.a s.ự c.ố, th.ảm h.ọa.

Tuy nhiên, c.ô.ng việc ứ.ng ph.ó th.iên t.ai, th.ảm h.ọa kh.ô.ng phải là quá mới mẻ đối với Việt Nam. Kinh ngh.iệm ứ.ng ph.ó đã được đúc kết thành nguyên tắc “4 tại chỗ” và “3 sẵn sàng” và áp d.ụng nhuần nhuyễn ở nhiều địa phương trong cá.c s.ự c.ố kh.ẩn c.ấp, th.iên t.ai.

Điều cuối cùng, có vẻ như cơ qu.an ch.ức năng rất s.ợ từ “th.ảm h.ọa”. Nhiều v.ụ việc ngh.iêm trọng được gọi tên “s.ự c.ố” dường như kh.ô.ng ổn. Việc phân định rõ ràng m.ức đ.ộ ngh.iêm trọng của v.ụ việc từ quy mô s.ự c.ố đến th.ảm h.ọa sẽ giúp có ph.ản ứ.ng phù hợp, kịp thời hơn.

Theo quy chuẩn ứ.ng ph.ó với thảm hoạ do Mỹ b.an h.ành, quá trình tiến hành phục hồi – b.ao gồm tái phát triển và h.ỗ tr.ợ cộng đồng b.ị ả.nh h.ưởng – được tiến hành ngay trong lúc quá trình ứ.ng ph.ó với thảm hoạ đang diễn ra.

Đó cũng là tiêu chí cá.c nước phát triển khá.c b.an h.ành. Điều này kh.ô.ng nằm ngoài mục đích hạn chế thấp nhất những h.ậu qu.ả n.ặng n.ề do thảm hoạ g.ây ra.

Những v.ụ việc có quy mô ả.nh h.ưởng lớn, m.ức đ.ộ ngh.iêm trọng cần được gọi đúng b.ản ch.ất của nó là th.ảm h.ọa. Đó là điều t.ối thiểu ng.ười dân có quyền đ.òi hỏi từ một chính quyền minh bạch và có trá.ch nhiệm.

Trịnh Lê Nguyên

Illustration: Phượng Nguyễn

theo Zing

Load More In Góc nhìn

Leave a Reply

Check Also

Thay đổi để làm ăn với T.Q

TTO – Từ ngày 1-10, hàng nông sản, thực phẩm xuất sang T.Q phải đ.áp ứng y.êu cầu mớ…